बालमृत्युचा दर कमी करण्यासाठी कांगारू मदर केअर पद्धत

देशातील प्रचंड बालमृत्युचा दर कमी करण्याच्या प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियानांतर्गत केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने नवजात शिशु संरक्षण कार्यक्रम सुरु केला आहे. लवकरच महाराष्ट्रातील निवडक जिल्ह्यात नवजात शिशु संरक्षण कार्यक्रम सुरु होत आहे. त्याच अनुषंगाने नुकतेच औरंगाबादला इंडियन अकादमी ऑफ पेडीआट्रिक्स (राष्ट्रीय बाल आरोग्य अकादमी) व केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय यांनी दोन दिवस राज्य पातळीवरचे प्रशिक्षण शिबीर आयोजित केले होते. या प्रशिक्षण शिबिरात मी सुद्धा सहभागी झालो होतो.

नवजात बालकांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाच्या व तितक्याच प्रकर्षाने दुर्लक्षित केल्या जाणार्‍या अगदी लहानसहान व अत्यंत प्राथमिक गोष्टीचे प्रशिक्षण बालरोग तज्ञाना देण्यात आले. त्याचबरोबर एका महत्वाच्या विषयावर चर्चा झाली ती म्हणजे "कांगारू मदर केअर".
कमी वजन असणार्‍या बाळाची, कांगारू जसे आपल्या बाळाची काळजी घेते, तशी काळजी घ्यायची. केवळ या एका साध्या उपायाने अनेक विकसनशील व विकसित देशांतील बालमृत्यूचा दर कमालीचा कमी झाला.

बाळ आईच्या पोटात असताना गरोदरपणात गर्भास ऑक्सिजन, पुरेशी उब, अन्न पुरवठा व संरक्षण या चार गोष्टी नैसर्गिकरित्या मिळत असतात. जन्मानंतर बाळास ऑक्सिजन त्वरित मिळतो, पण पुरेशी उब, अन्न व संरक्षण मिळाले नाही तर बाळाच्या प्रकृतीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो हे शास्त्रीय सत्य आहे. कांगारूच्या पिल्लाचा जेंव्हा जन्म होतो ते पिल्लू लगेच आईच्या पोटावर असलेल्या पिशवीत आगेकूच करते. या पिशवीत कांगारूचे स्तन असतात आणि बाळ लगेच स्तनपान करण्यास सुरुवात करते. अन्न पुरवठ्या बरोबरच बाळास उब आणि संरक्षणही मिळते. या नैसर्गिक पद्धतीचा अभ्यास करून बाळाच्या संरक्षणासाठी एक प्रणाली अंमलात आणली गेली तिचे नाव कांगारू मदर केअर.

या गोष्टीचा शोध लागला तो कांगारूच्या देशात नव्हे तर दक्षिण अमेरिकेत. कोलंबियाची राजधानी बोगोटा येथे एके दिवशी डॉक्टर नील बर्गमन यांच्या दवाखान्यात. कमी वजनाची अनेक बाळे दाखल झाली. बाळांना उबदार ठेवण्यासाठी इन्क़ुबेटर्स कमी पडली यामुळे त्यांनी बाळांना उब मिळावी म्हणून आईच्या उष्णतेचा वापर करण्याचे ठरविले. त्यांनी बाळास आईच्या छातीवर, दोन स्तनाच्या मध्ये गुदमरणार नाही अश्या पद्धतीने ठेवले आणि आश्चर्य म्हणजे याचा खुपच चांगला परिणाम बाळांच्या प्रकृतीवर झाला. बाळांची वाढ चांगली झाली. या नंतर डॉक्टर बर्गमन यांनी जाणीवपूर्वक ही पद्धत वापरण्यास सुरुवात केली. याबाबत शास्त्रीय निरीक्षणे तसेच याचे फायदे नोंदवले आणि ही सर्व माहिती प्रसिद्ध केली. १९८३ मध्ये युनिसेफने या पद्धतीचा स्वीकार केला.

कांगारू मदर केअरचा उपयोग कोणत्या बाळासाठी करावा?
पूर्ण वाढ झालेल्या, पुरेसे वजन असलेल्या बाळाकरता सुद्धा या पद्धतीचा वापर करावा. पण या पद्धतीचा अधिक उपयोग कमी वजनाच्या आणि कमी दिवसाच्या बाळांना अधिक होतो. बाळाचे वजन १८०० ग्राम पेक्षा कमी असेल तर घरी सुद्धा या पद्धतीचा अवलंब करता येतो. पण सुरुवात डॉक्टरांच्या निगराणी खाली होणे आवशक आहे. त्याच बरोबर बाळास काही गंभीर आजार आहे का नाही हे डॉक्टरांनी ठरविणे आवशक आहे. बाळास नळीने दूध देणे चालू असेल, ऑक्सिजन चालू असला तरी या पद्धतीचा अवलंब डॉक्टरांच्या देखरेखी खाली करणे आवशक आहे. कारण अश्या बाळात गुंतागुंत (Complications) होण्याचे प्रमाण अधिक असते.

कांगारू मदर केअरचे दोन महत्वाचे पैलू आहेत. ज्यामुळे या पद्धतीची उपयुक्तता वाढते. एक त्वचेचा स्पर्श, या पद्धतीत आईची उब बाळा पर्यंत पोहचते. याकरीता बाळाच्या आणि आईच्या त्वचेचा स्पर्श होणे आवश्यक असते. बाळास फक्त लंगोट आणि डोके झाकण्यास टोपी घालतात. बाळ गरम आणि उबदार राहिले तर त्याचे वजन लवकर वाढते. दुसरा महत्वाचा पैलू म्हणजे सतत स्तनपान करणे. अपूर्‍या दिवसात जन्मलेल्या बाळास योग्य आहार मिळाला नाही तर शरीरातील ग्लुकोज कमी होवून बाळाची प्रकृती नाजूक बनते. बाळ आईच्या स्तनाजवळ असल्यामुळे पाहिजे तेंव्हा पाहिजे तेव्हढे दूध बाळास मिळते याचा बाळाच्या सर्वांगीण वाढीस उपयोग होतो. आईचे दूध म्हणजे एक आश्चर्यच आहे. उदाहरणार्थ बाळ जर सातव्या महिन्यातच जन्मलेले असेल तर या महिन्यात त्याला ज्या प्रकारचे दूध पचन होईल , सुयोग वाढीसाठी त्याला जी प्रथिने आणि पोषक आहार आवश्यक असेल त्या प्रकारची पोषक तत्वे या दुधात असतात. म्हणजेच प्रत्येक महिन्यात बाळास आवश्यक असणारी अन्न तत्वे या दुधात आपोआप निर्माण होत असतात. असे दूध जगातील कोणत्याही कारखान्यात तयार करता येणे शक्य नाही.

मराठीत एक म्हण आहे माय मरो मावशी उरो. या म्हणी प्रमाणे कांही करणामुळे आई जर कांगारू केअर देण्यास उपलब्ध नसेल तर मावशी बाळास छातीजवळ ठेवून हे करू शकते. अगदी वडील सुद्धा बाळास छातीजवळ ठेवून उब देऊ शकतात. फक्त या पद्धतीची शास्त्रीय माहिती असणे आवश्यक आहे.

कांगारू मदर केअर हे निसर्गाने मानवास दिलेले वरदान आहे. आपल्या देशाचा बालमृत्यू दर याच्या वापराने नक्कीच कमी होईल ही खात्री आहे.

(हा लेख महाड येथील बालरोग तज्ञ डॉ. चंद्रशेखर दाभाडकर यांच्या संमतीने त्यांच्या ब्लॉगवरुन घेण्यात आला आहे). विशेष सूचना: सदर लेख माहितीपर असून केवळ तज्ञ डॉक्टरांच्या सल्ल्याने व मार्गदशानाखाली याचा प्रयोग करावा.

0 प्रतिक्रिया:

Post a Comment